THẤY VÀ ĐI

Phật giáo tập trung ở khía cạnh thực tiễn phát triển thành tông phái gọi là Thiền. Thiền thể hiện sự kết hợp tính cách và tâm hồn của mỗi dân tộc: Thiền Ân độ thiên về lí trí,Thiền Trung hoa trú trọng thực tiễn, Thiền Nhật bản,Triều tiên,Việt nam gồm cả lí trí và tình cảm. Phật giáo là truyền thống tôn giáo ở Việt nam qua nhiều thế kỉ, có thể nói trong mỗi người Việt đều ít nhiều mang tính Phật, Thiền tông ở ta là sự kết hợp giữa sự gần gũi thiên nhiên của Lão giáo,tính thực tiễn của Khổng giáo và giác ngộ của Phật giáo,góp phần tạo nên một nét văn hóa đặc sắc của người Việt,hạnh phúc và thành công của mọi người được tìm thấy ở phong cách sống an nhiên, ung dung tự tại,lạc quan,bao dung,vị tha...Sự gặp gỡ giữa Phật giáo và Lão giáo làm nên Thiền học nghệ thuật,với kĩ thuật thẩm mĩ chính yếu và cũng là đôi tượng của nghệ thuật là thiên nhiên hay siêu nhiên,được thể hiện qua một số loại hình nghệ thuật cụ thể như kiến trúc,điêu khắc,hội họa,thơ ca,vườn cảnh,ẩm thực...Đặc tính cơ bản của nghệ thuật Thiền là sự tối giản,có tính khơi gợi hơn là lí giải cốt để mọi người phải chịu khó dụng công suy nghĩ,tôn trọng bản tính tự nhiên vốn có,tìm đến cái toàn thiện,hòa hợp giữa lí tưởng tâm linh và đờì sống thực tiễn.Nghệ thuật Thiền giúp rèn luyện những tiềm năng về thẩm mĩ, đóng vai trò khai phóng cho những cảm hứng sáng tạo mới. Thiền là nhất thể:Sống và chết là một,không gian và thời gian là một,trong và ngoài là một,cá nhân và xã hội là một,vật chất và tinh thần là một,lí trí và tình cảm là một,lớn và nhỏ là một,động và tĩnh là một,nói chung là sự hỗ tương và đồng nhất giữa các yếu tố đối lập.Thiền là vòng tròn vô tận không thể xác định chu vi,tuy không phân biệt cao thấp nhưng mỗi người đến với nghệ thuật Thiền cũng từng mức độ khác nhau,khi cùng trình độ và cảm nhận,ngôn ngữ không là cần thiết nữa.Nghệ thuật Thiền là khoảnh khắc đốn ngộ tràn đầy cảm hứng và tự nhiên đã chín mùi của người nghệ sĩ,lúc này thế giới của nghệ sĩ trùng hợp thế giới của Thiền,khi nghệ thuật đạt dến trình độ điêu luyện sẽ trở về vô thức,là phi nghệ thuật cũng giống Phật giáo đi từ triết học đến phi triết học,từ biết đến không biết,từ lí trí đến trực giác,từ hữu hình đến vô hình, từ tuổi già đến trẻ thơ,nhưng tất cả sẽ không là trạng thái tự nhiên nguyên thủy ban đầu nữa mà là sản phẩm có ý nghĩa của tinh thần con người. Thiền cho thấy về tổng quan và toàn thể, bản chất con người là không thay đổi,chỉ có hình thức bên ngoài ngày càng phong phú và đa dạng.Ngày nay, triết lí sống và nghệ thuật Thiền mang tính toàn cầu,có ảnh hưởng lớn đến nghệ thuật thế giới, trở thành một trào lưu ở các nước công nghiệp phát triển và ngày càng trở nên thiết yếu,đặc biệt ở Việt nam,trước những đòi hỏi của xã hội hiện đại,nghệ thuật Thiền chính là nghệ thuật sống,là nghệ thuật thấy và đi,là văn minh của sự toàn thiện,giúp con người tìm lại được chính mình và ra với thế giới.
Ngày 5 tháng 8 năm 2oo8
Phan Phương Đông

GẶP GỠ

Trong lịch sử nghệ thuật ít trường hợp có sự gặp gỡ giữa hai loại hình nghệ thuật:Nghệ thuật Thiền theo quan niệm chủ toàn của Phương đông,có tính hữu cơ,năng động,liên tục giữa các sự vật,xuất phát từ toàn thể đi đến bộ phận,một trong tất cả,tất cả trong một và nghệ thuật tối giản (Minimal art)theo quan niệm chủ biệt của Phương tây,cơ giới,cố định,gián đoạn,xuất phát từ bộ phận đến toàn thể.Hai loại hình nghệ thuật trên tuy có xuất phát khác nhau,nhưng được các nhà phê bình đánh giá không chỉ là một xu hướng,một trào lưu,một chủ nghĩa mà còn hơn thế nữa,có ảnh hưởng sâu rộng,lâu dài trong tất cả lãnh vực đời sống tinh thần từ trước đến nay và có những điểm chung:Từ chối văn hóa duy vật chất,ngôn ngữ nghệ thuật mang tính khái quát cao,sức mạnh ở chỗ loại trừ những gì không cần thiết,tạo được nhiều ấn tượng nhất bằng số phương tiện ít nhất,cô đọng nhất của sự vật.Ad Reinhardt tuyên bố:”Thêm chất liệu chỉ làm rối tác phẩm và làm nó xấu hơn.Thêm là bớt,bớt là thêm”.Nghệ thuật khi đạt đến trình độ điêu luyện,bậc thầy sẽ trở thành phi nghệ thuật,nó xuất phát từ vô thức,không tham cầu,không cố gắng, cũng giống như cái đẹp khi đạt đạt đến tuyệt đối vậy,nó còn tùy thuộc vào sự đồng cảm,trình độ nhận thức của người thưởng thức và cho đến nay vẫn được xem là hơi khó tiếp cận vì không tự hạ mức chuẩn thẩm mĩ để có được sự đồng nhất cao về quan điểm thưởng thức.Donalld Judd phát biểu:”Nếu ai nói nó là nghệ thuật thì nó là nghệ thuật”và cho rằng:”Những bước tiến về nghệ thuật không nhất thiết là những bước tiến về cấu thể”. Nghệ thuật Thiền và nghệ thuật tối giản cũng có một vài điểm khác biệt:Nghệ thuật Thiền phát có nguồn gốc từ Phật giáo Thiền tông, dùng để các Thiền sư rèn luyện những tiềm năng thẩm mĩ và ghi chép những chứng nghiệm trong quá trình tu tập.Thiền có xuất xứ ở Trung hoa từ rất lâu nhưng lại phát triển tại Nhật.Kĩ thuật chính yếu của nghệ thuật Thiền là thiên nhiên,hay siêu nhiên,là chủ thể và cứu cánh cho nghệ thuật,con người ở đây là cong người tự nhiên,tự do,tự tại.Những tác phẩm chủ yếu thể hiện trong kiến trúc,điêu khắc,hội họa,thơ,trà,cắm hoa,ẩm thực. Nghệ thuật tối giản(Minimal art)phát triển rõ nét nhất trong lãnh vực nghệ thuật thị giác và âm nhạc từ những năm 1960-1970 chủ yếu ở Mĩ,khởi đầu là phong trào ABC Art,có nguồn gốc sâu xa từ các nghệ sĩ của nhóm Bauhaus Đức,nhóm Kết cấu Nga,nhà điêu khắc Brancusi.Nghệ thuật tối giản là phản ứng ngược lại với hình thái trọng chi tiết của nghệ thuật biểu hiện,trừu tượng ở vài thập kỉ trước đó,liên kết với xu hướng nghệ thuật Hậu hiện đại(Postmodern art)và mở đường cho nghệ thuật khái niệm(Concept art)và nghệ thuật đương đại(Contemporary art) phát triển.Đặc điểm của nghệ thuật này là ủng hộ sự tiến bộ,đem tinh thần khoa học vào trong nghệ thuật với cách tiếp cận bằng tri thức,sử rộng rãi các hệ toán học,các hình học kĩ hà,các vật liệu công nghiệp trung tính chưa qua sử lí,hạn chế việc chế tác bằng tay,bố cục cân đối giữa các thành phần,sự đồng diễn và lặp lại,con người ở đây là con người của xã hội.Những tác phẩm quan trọng của Frank Stella,Donald Judd,Dan Flavin,Carl Andre,Robert Morris,Sol Lewitt,Richard Serra,Richard Long,Tony Smith,Bernar Venet.Tiếp tục phát triển dựa trên tinh thần nhưng mở rộng thêm định nghĩa của nghệ thuật tối giản là nghệ thuật Hậu tối giản(Post minimal art)từ những năm 1980-1990 chủ yếu ở châu Âu.Đặc điểm cần lưu ý của giai đoạn này là sử dụng các vật liệu có sẵn,các vật liệu mềm không định hình.Những tác phẩm quan trọng của Eva Hessen,Joel Shapiro,Rachel Whiteread,Damian Ortega,Damien Hirt,Anish Kapoos,Wolgang Laib. Ngôn ngữ của Nghệ thuật Thiền và nghệ thuật Tối giản là ngôn ngữ tinh lọc,mang tính toàn cầu và là cốt trục của nghệ thuật,khó có thể khác hơn,cho dù bánh xe nghệ thuật có xoay chuyển:nghệ thuật Hiện đại(Modern art)đến nghệ thuật Hậu hiện đại(Postmodern art)hay Trở về hiện đại(Remodern art).

Ngày 23 tháng năm 2009

Phan Phương Đông